Proeftuin “van eenzaamheid naar leefplezier”

Februari 2016

Begin 2015 ontstond het idee om, in samenwerking met Evean en met ondersteuning van
Deloitte, binnen Zaanstad een proeftuin te ontwikkelen vanuit de ambitie om het onderwerp
“preventie” op de gemeenschappelijke agenda te plaatsen.

De Keuze

In deze proeftuin is gekozen voor het onderwerp “eenzaamheid”. Deze keuze is

onder meer gebaseerd op informatie van de GGD, waaruit blijkt dat 34% van de

volwassenen in Zaanstreek-Waterland zich eenzaam voelt; bij senioren is dit

bijna 47%. Mede op basis van dit gegeven is gekozen voor de doelgroep

“ouderen vanaf 65 jaar”.

Doel van de Proeftuin is om daarbinnen de zelfredzaamheid van mensen te versterken en de

zorgkosten te verminderen. De doelgroep bestaat uit mensen die eenzaam zijn, maar zeker

ook uit mensen die het risico lopen eenzaam te worden.

Na het bepalen van het specifieke lokale preventiethema “eenzaamheid” en de selectie van

de doelgroep “ouderen van 65 jaar en ouder” is een wijk gekozen waar de proeftuin kon

worden ingericht. Gezien de vergrijzingsopgave van de gemeente Zaanstad waren twee

wijken in beeld voor de proeftuin: Krommenie (Oost en West) en Wormerveer. Deze wijken

zijn vergelijkbaar, waarbij Krommenie ten opzichte van Wormerveer meer ouderen heeft

en iets minder eenzaamheidsproblematiek kent. In beide wijken heeft Evean een sleutelrol

bij de wijkverpleging. De keuze is uiteindelijk gevallen op Krommenie. Ten eerste omdat de

wijk Wormerveer al in beeld is voor het haalbaarheidsonderzoek naar een Thuishuis (een

kleinschalige woonvorm voor 5-7 eenzame ouderen). Maar ook omdat Evean in Krommenie

hoofdaannemer is van het Sociaal Wijkteam en het thema eenzaamheid onder ouderen voor

deze zorgaanbieder een cruciaal onderdeel is van het werk.

De voorbereiding

Voor een vliegende start is de datum van 28 september 2015 (in de week van de

eenzaamheid) gekozen voor de startbijeenkomst in Krommenie. Hieraan voorafgaand is een

werkgroep geformeerd. Het Sociaal Wijkteam Krommenie is hiervoor als eerste benaderd,

omdat dit team in dit project de trekkersrol richting de bewoners zou gaan vervullen.

Vervolgens is een veelheid aan maatschappelijke partners telefonisch en/of persoonlijk

benaderd met het verzoek te participeren in de werkgroep. Vrijwel elke organisatie zegde

zijn medewerking toe, zodat op 15 september de eerste bijeenkomst van start kon gaan met

vertegenwoordigers van Parteon, GGD, Odion, Heliomare, gezamenlijke kerken,

BUUV/Zaankanters voor elkaar en Huisartsenpraktijk Roukema. Gaandeweg is de werkgroep

aangevuld met de ouderenbonden SVK (seniorenvereniging Krommenie) en KBO (Katholieke

bond voor ouderen).

Met de werkgroep is de startbijeenkomst van 28 september voorbereid.

De Start

Op 28 september 2015 bleek de grote zaal van buurthuis De Pelikaan welhaast te klein om

de ruim 80 belangstellenden te verwelkomen die op

de huis-aan-huis verspreide uitnodiging waren ingegaan.

Deze bezoekers hoorden hoe wethouder Jeroen Olthof

de Week van de Eenzaamheid herdoopte in Week

TEGEN de Eenzaamheid. De gemeente toonde een

aantal kaartbeelden waarop aangegeven stond dat er

een duidelijke concentratie van alleenstaande ouderen

is in Krommenie Oost. Alleenstaande ouderen vormen

een risicogroep voor eenzaamheidsproblematiek.

Uit de gegevens op de kaarten bleek ook dat er

verschillende algemene voorzieningen zijn in

Krommenie. Het gebruik van algemene voorzieningen

kan eenzaamheidsproblematiek beperken.

Na een presentatie van Evean over ervaringen uit Zweden en uit eigen land kwamen de

bewoners zelf aan bod. Aan ongeveer 8 gesprekstafels werd een aantal vragen beantwoord,

en daar bleek dat eenzaamheid een bekend verschijnsel is onder zowel oudere als jonge

mensen. Er kwam veel los: rake omschrijvingen, symptomen van eenzaamheid, oplossingen,

kortom veel instrumenten om dit project verder op te tuigen.

De mooiste opbrengst van deze bijeenkomst is dat er een bewonersplatform kon worden

geformeerd. Ongeveer 12 bewoners hebben zich opgegeven om verder deel te nemen aan

dit project.

De Voortgang

Na de startbijeenkomst heeft het Sociaal Wijkteam het voortouw genomen bij het opzetten

van het Bewonersplatform Leefplezier. Want dat is inmiddels het motto van de

samenwerkende partijen: Van Eenzaamheid naar Leefplezier.

De proeftuin richt zich op dit moment niet op nieuwe interventies, maar op het maken van

verbindingen tussen bewoners die eenzaam zijn of dreigen dit te worden, en bestaande

activiteiten en ontmoetingsmogelijkheden in Krommenie.

Een van de grootste knelpunten blijkt namelijk de onbekendheid met alle voorzieningen en

activiteiten die er in Krommenie al zijn. Hierbij wordt niet uitgesloten dat het te zijner tijd

alsnog mogelijk blijkt om aanvullende of nieuwe interventies in te zetten.

In aanvulling op de digitale sociale kaart van het SWT wordt momenteel een

activiteitenkaart gemaakt. Er wordt nagedacht over een manier om deze te verspreiden. Ook

is de Actie Ansichtkaart uitgewerkt, waarmee mensen middels een voorgedrukte kaart

iemand kunnen uitnodigen voor bijvoorbeeld een kopje koffie, een etentje of een

wandeltochtje. Verder werd de mogelijkheid onderzocht om structureel een artikel in een

nieuwsblad te plaatsen, zodat de bewoners van Krommenie (blijvend) worden geïnformeerd.

Het nieuwe nieuwsblad De Kameleon, dat sinds kort in Krommenie verschijnt, zal elke 6

weken een artikel opnemen over de proeftuin.

Vanuit de werkgroep is door de Seniorenvereniging Krommenie een verzoek gedaan om de

leden van het bewonersplatform een training aan te bieden in gespreksvaardigheden. Het

Sociaal Wijkteam en gemeente Zaanstad financieren deze training, waarbij twee groepen

van 15 vrijwilligers leren hoe zij het gesprek met eenzame buurtgenoten kunnen aangaan.

De Monitoring

Om na te gaan of de methodiek van de proeftuin echt werkt, in die zin dat de bewoners uit

de doelgroep meer leefplezier hebben en minder aanspraak maken op zorg, willen we de

resultaten meten. Dit gaan we onder andere doen door middel van een vragenlijst.

Er bestaan verschillende modellen vragenlijsten. Een

gevalideerd en relatief eenvoudig instrument om eenzaamheid

te meten is de eenzaamheidsschaal van De Jong en Gierveld.

Deze vragenlijst omvat 11 stellingen waarop de respondenten

kunnen aangeven in hoeverre zij het er mee eens zijn. Deze vragenlijst wordt aangevuld met specifieke vragen en stellingen over de proeftuin.

In maart 2016 zal de gemeente Zaanstad de vragenlijst verspreiden onder 1.800 65+

inwoners van Krommenie (0-meting). Een selectie wordt aangeleverd vanuit de GBA. De

bewoners krijgen een vragenlijst met als bijlage het activiteitenoverzicht van Krommenie in

een envelop van de gemeente Zaanstad. Om een goede vergelijking te maken wordt tevens

een nulmeting verricht onder 800 65+inwoners van de wijk Zaandam West. Deze wijk is op

basis van de scores van de Wijkenmonitor gekozen als vergelijkingswijk. Ook qua

bevolkingsopbouw lijkt deze wijk op Krommenie (Oost en West).

Eén tot anderhalf jaar later wordt opnieuw een meting verricht. Op basis van deze meting

kunnen naar verwachting conclusies worden getrokken over de effectiviteit van de proeftuin

op het gebied van leefplezier.

Hiernaast kan het Sociaal Wijkteam een kwalitatieve meting doen door een aantal bewoners

gedurende een jaar te volgen. De gemeente kan uit haar eigen systemen

informatie halen over vermindering van het gebruik van WMO-middelen.

Hierbij moet wel kritisch worden gekeken naar de te verwachten termijn

waarop deze effecten meetbaar zullen zijn. Binnen een jaar zijn hiervan

vermoedelijk geen resultaten te verwachten.

Het verloop van eenzaamheid naar een meer of mindere mate van leefplezier dat deze

metingen zichtbaar moet maken, geeft een indicatie of de aanpak succesvol is. Als de

resultaten tegenvallen, of geen duidelijk beeld geven of de eenzaamheid na 1-1,5 jaar

merkbaar is verminderd, moet worden bekeken wat dit betekent voor het eventuele vervolg

van de proeftuin/de methodiek.

De Uitvoering

Gemeente Zaanstad verzorgt de verspreiding en het verwerken van de gegevens gebeurt

door Deloitte.

De monitorgegevens van de GGD hebben wel het belang van het onderzoek onderstreept:

uit de laatste enquête van 2012 is gebleken dat het percentage eenzame volwassenen in

Krommenie positief afsteekt tegen het percentage in heel Zaanstad (25% ten opzichte van

43%). Bij ernstig eenzame bewoners is dit verschil ook aanzienlijk: Krommenie 4% tegen

Zaanstad 11%.

Echter, waar het ouderen betreft valt dit positieve verschil grotendeels weg: Krommenie

50% ten opzichte van Zaanstad 53%. Bij ernstig eenzame bewoners gaat het om 9%

(Krommenie) tegen 7% (Zaanstad). Bij deze laatste groep heeft de situatie zich dus zelfs

omgekeerd: er zijn meer eenzame ouderen in Krommenie dan in Zaanstad.

Risicogroepen zijn met name alleenstaanden en mensen die lichamelijk niet gezond zijn.

De Samenwerking

De bewoners die deel uitmaken van het bewonersplatform

“dragen” als het ware de proeftuin. Zij benaderen de

doelgroep en zorgen er voor dat het bestaande aanbod aan

interventies bekend wordt gemaakt. Hierbij worden zij

ondersteund door het Sociaal Wijkteam. De leden van het

platform geven overigens aan dat het vinden van de

doelgroep een zwaar aandachtspunt is. Daarnaast is het nog

de vraag of het lukt om de doelgroep, eenmaal gevonden, uit

de eenzaamheid te halen.

Inmiddels is er ook een stevige samenwerking ontstaan

tussen Evean en de gemeente Zaanstad. Beide organisaties hebben een projectleider

ingezet, Evean zorgt voor de inzet van het Sociaal Wijkteam en Zaanstad levert de

ondersteuning voor het project.

Buiten de metingen wordt er in 2016 verder geen ondersteuning meer geleverd door

Deloitte.

Het Vervolg

De volgende fase start met een 0-meting in het eerste kwartaal van 2016. Evean en de

gemeente Zaanstad zien de volgende fase met vertrouwen tegemoet.

De fundamenten voor de proeftuin staan dermate stevig dat de samenwerkende partijen

hiermee zelfstandig verder kunnen.

De bijeenkomsten van de werkgroep zullen in 2016 worden geleid door gemeente Zaanstad.

Het bewonersplatform wordt ook nu al deskundig geleid en begeleid door Evean en het

Sociaal Wijkteam.

De samenwerking met de huisarts wordt hopelijk verder vormgegeven, en waar mogelijk

verder uitgebouwd naar de andere huisartsen.